معرفی کتاب: طراحی، معلولیت و تجسم: عدالت فضایی و دیدگاههای قدرت
Rieger, Janice(2024), Design, Disability and Embodiment: Spatial Justice and Perspectives of Power, Routledge
کتاب طراحی، معلولیت و تجسم: عدالت فضایی و دیدگاههای قدرت، نوشتهی جنیس ریگر (Janice Rieger)، یکی از آثار مهم و بهروز در حوزهی مطالعات معلولیت، عدالت فضایی و طراحی فراگیر است که مستقیماً به پرسشی میپردازد که سالهاست در برنامهریزی و طراحی شهری نادیده گرفته شده است:
چه کسی واقعاً میتواند در فضاهای عمومی حرکت کند، مکث کند و حضور داشته باشد؟
ریگر در این کتاب نشان میدهد که بسیاری از فضاهای عمومی—از خیابانها و پیادهروها گرفته تا مدارس، موزهها، مراکز خرید و دانشگاهها—بر اساس پیشفرض یک «بدن نرمال» طراحی شدهاند؛ بدنی که سالم، سریع، بدون محدودیت حرکتی و بدون نیاز به مکث فرض میشود. نتیجهی این رویکرد، حذف تدریجی و خاموش افرادی است که بدنشان با این هنجار همخوانی ندارد.
چرا این کتاب برای «عابرشهر» مهم است؟
این کتاب نهفقط دربارهی معلولیت، بلکه دربارهی پیادهروی، بدن، قدرت و حق حضور در شهر است. ریگر نشان میدهد که چگونه کنشهای بهظاهر سادهای مثل قدمزدن، عبور از خیابان یا ورود به یک فضای عمومی، برای بسیاری از افراد دارای معلولیت—و حتی سالمندان، کودکان، والدین با کالسکه یا افراد خسته—به تجربهای پرهزینه، مشروط یا ناممکن تبدیل میشود. این دقیقاً همان نقطهای است که کتاب با مفهوم ذکاوت پیاده همپوشانی پیدا میکند:
گذار از «وجود مسیر» به «قابلیت حرکت برای بدنهای متفاوت».
محورهای کلیدی کتاب
۱. عدالت فضایی از منظر بدن
ریگر عدالت فضایی را نه بهعنوان یک مفهوم انتزاعی، بلکه بهمثابه تجربهای بدنمند تعریف میکند. او نشان میدهد که نابرابری فضایی در بدنها از جمله در خستگی، درد، اجتناب، ترس و حذف تدریجی از فضاهای عمومی انباشته میشود.
۲. نقد قدرت در طراحی
کتاب با نگاهی انتقادی، هنجارهای مسلط طراحی را به چالش میکشد؛ هنجارهایی که بدن نرمال را معیار میگیرند و سایر بدنها را «استثنا» یا «مسئله» تلقی میکنند. از نظر ریگر، این یک مسئلهی فنی نیست، بلکه مسئلهای سیاسی و قدرتمحور است.
۳. طراحی فراگیر و همطراحی (Co-design)
ریگر فراتر از استانداردها و چکلیستهای قانونی میرود و بر همطراحی با افراد دارای معلولیت تأکید میکند. در این رویکرد، افراد دارای معلولیت نه «کاربر نهایی»، بلکه کارشناس تجربهی زیسته (Experts by Experience) هستند.
روشهای کلیدی مورد استفاده در کتاب:
- داستانسرایی چندحسی (Multisensory Storytelling)
- نقشهبرداری تجسمیافته (Embodied Mapping)
- استفاده از ویدیو بهجای گزارشهای رسمی
این ابزارها کمک میکنند موانعی دیده شوند که در نقشهها، استانداردها و تحلیلهای صرفاً کالبدی پنهان میمانند.
قدرت تجسمیافته و کنش اجتماعی
یکی از مفاهیم مهم کتاب، قدرت تجسمیافته (Embodied Power) است.
ریگر استدلال میکند که بدن افراد دارای معلولیت—در مواجههی روزمره با موانع فضایی—خود منبعی از دانش و قدرت است. نشاندادن این تجربهها، نوعی کنش اجتماعی است که میتواند سیاستها، کدها و ذهنیت طراحان را تغییر دهد. این نگاه، مستقیماً با رویکرد مدل اجتماعی معلولیت همراستاست؛ مدلی که مشکل را نه در بدن فرد، بلکه در طراحی ناعادلانهی فضا میبیند.
فراتر از کدها؛ نقد «حداقلگرایی قانونی»
ریگر همچنین نشان میدهد که رعایت حداقل استانداردهای دسترسپذیری—حتی اکر اجرا شود—اغلب برای خلق فضاهای واقعاً فراگیر کافی نیست. تجربههای زیسته نشان میدهند که بسیاری از این کدها به چکلیستهای قانونی تقلیل یافتهاند و هنوز به حذف و نابرابری منجر میشوند. در عوض، دادههای بهدستآمده از همطراحی و نقشهبرداری تجسمیافته، میتوانند پایهای واقعی برای بازنگری استانداردها و سیاستهای شهری باشند.
چرا خواندن این کتاب توصیه میشود؟
اگر:
- به پیادهروی، بدن و عدالت فضایی فکر میکنید
- به دنبال فهم عمیقتری از «شهر همگان» هستید
- یا میخواهید بدانید چرا بسیاری از فضاهای بهظاهر موفق، هنوز طردکنندهاند؛ این کتاب یکی از جدیترین و الهامبخشترین منابع معاصر است.
کتاب «طراحی، معلولیت و تجسم» یادآور این نکتهی اساسی است که اگر تجربهی بدنهای متفاوت دیده نشود، حتی بهترین طراحیها میتوانند به ابزار حذف تبدیل شوند.
