راه حل گروه هاروارد برای طراحی شهر تهران
ترجمه : دکتر فرشاد نوریان (1381) ، انتشارات شرکت پردازش و برنامه ریزی شهری
بازخوانی یک میراث نایاب؛ از گزارش هاروارد تا رویای «شهر پیادهمدار»
کشفی که مسیر فکری مرا تغییر داد
اوایل دوران کارم در شهرداری تهران (TGIC) به طور اتفاقی از میان اسناد قدیمی به گزارشی به زبان انگلیسی از «گروه هاروارد» برخوردم که لای پوشهها خاک میخورد. وقتی آن را خواندم، شگفتزده شدم! من شاهد سندی بودم که دههها قبل، آیندهای شهرانسانی و پیادهمدار را برای تهران متصور شده بود؛ طرح گروه هاروارد. امروز که به آن صفحات مینگرم، بیش از پیش درک میکنم که ریشههای مدرنیته شهری ما چقدر عمیق و با بصیرت بود. ۵۰ سال پیش، تهران در خاورمیانه پیشرو بود و راه حل برای طراحی تهران در مقیاس انسان داشت
این سند، گزارش مطالعاتی «گروه هاروارد» بود که به عنوان پروژهای که در اواسط دهه ۱۳۵۰ توسط نخبگان مؤسسه توسعه بینالمللی هاروارد (HIID) برای ساماندهی به رشد لجامگسیخته تهران تهیه شد. لازم به ذکر است که این مطالعات همزمان با پروژههای بزرگ دیگری مانند طرح جامع تهران (فرمانفرمائیان-گروئن) و پروژه شهستان پهلوی (لوئلین دیویس) در جریان بود، اما به دلیل وقوع انقلاب ۱۳۵۷، بسیاری از پیشنهادات عملیاتی این گروه ناتمام ماند.
در آن مقطع، با وجود آنکه هنوز به اندازه امروز در حوزه تخصصی شهرسازی عمیق نشده بودم، اما اهمیت راهبردی این سند را با تمام وجود حس کردم. امروز که به آن توصیهها مینگرم، بیش از پیش افسوس میخورم که چرا تهران از مسیر آن «طراحی انسانمحور» منحرف شد. زمانی که در خاورمیانه هیچ کشوری به مفهوم طراحی شهری به عنوان یک رشته دانشگاهی و ساختاری نمیاندیشید، ایران با کمک این تیم بینالمللی در حال ترسیم الگوی «شهر انسانی» بود؛ شهری که در آن حقِ تقدم با پیادگان بود، نه چرخهای خودرو.
همین کشف تصادفی مرا بر آن داشت تا برای حفظ و ترویج این دانش، انتشار آن را در دستور کار «شرکت پردازش و برنامه ریزی شهری» قرار دهم. در این مسیر، بخت با من و جامعه شهرسازی یار بود که دوست و همکار قدیمی و استاد ارجمند، جناب آقای دکتر فرشاد نوریان، مسئولیت سنگین ترجمه این گزارش را پذیرا شدند. ایشان با دانشی وسیع و قلمی توانا، گزارشی فنی و دشوار را به متنی روان و ماندگار تبدیل کردند که سالها منبع ارجاع متخصصان می باشد.
آنچه این گزارش را حیاتی میکند، تمرکز آن بر «شهر انسانی» است. در دورانی که شهرسازی مدرن در خاورمیانه و حتی جهان، غرق در ایدئولوژی بزرگراهسازی و تسهیل حرکت خودروها بود، گروه هاروارد بر لزوم کنترل رشد بیرویه کالبدی شهر و ایجاد فضاهای شهری در «مقیاس انسانی» تاکید داشت . آنها به دنبال راهکارهای ساختاری بودند تا تهران را از سرنوشت امروز خود—شهری آلوده و متکی به خودرو—نجات دهند . متأسفانه، تغییر مسیرهای کلان مدیریتی بعد از انقلاب باعث شد که این دستورالعملهای پیشرو و حیاتی اجرایی نشوند و آن پتانسیل عظیم برای تبدیل تهران به یک شهر نمونه در منطقه از دست برود.
اکنون، با گذشت چند دهه از انتشار این سند و نایاب شدن نسخه چاپی کتاب، بیش از هر زمان دیگری درک میکنم که اجرای آن طرحها چقدر میتوانست چهره تهران را نمادینتر و انسانیتر کند. به همین دلیل، در راستای رسالت وبسایت تخصصیام، «عابرشهر»، تصمیم گرفتهام نسخه PDF کامل این گزارش تاریخی را در اختیار تمامی پژوهشگران، دانشجویان و شهرسازان قرار دهم تا این میراث ارزشمند احیا شود و شاید الهامبخش راهکارهای عملی برای آینده شهرمان باشد.
نکات کلیدی طرح گروه هاروارد برای تهران:
- بازه زمانی: این گروه بین سالهای ۱۳۵۴ تا ۱۳۵۷ (۱۹۷۵-۱۹۷۸ میلادی) به دعوت مقامات وقت برای مطالعه معضلات تهران و ارائه راهکارهای علمی به ایران آمدند .
- ترکیب تیم: این گروه شامل متخصصان مختلفی از جمله معماران، شهرسازان، اقتصاددانان و برنامهریزان بود.
- تمرکز اصلی: تمرکز مطالعات آنها بر نبود کنترل بر رشد سهبعدی شهر و توسعه بدون برنامه تهران بود.
- محورهای پیشنهادی: گروه هاروارد مفاهیمی چون «شهر انسانی » را پیشنهاد داد و تلاش کرد تا برای هدایت کالبدی شهر راهکارهای ساختاری ارائه دهد .
معرفی بیشتر کتاب:
همچنان که در مقدمه کتاب آمده است، بین سال های 1975 تا 1978 گروهی از موسسه توسعه بین المللی هاروارد به تهران دعوت شدند تا درباره مسائل و مشکلات این شهر به مطالعه و ارائه راه حل بپردازند. این گروه متشکل از تعدادی اقتصاددان، معمار، برنامه ریز و طراح شهری بود که نتیجه مطالعات خود را در فروردین 1357 تحت عنوان راهنمای هماهنگ شده سیاست طراحی شهری منتشر کردند. نبود کنترل و هدایت برای شکل سه بعدی شهر و رشد بدون برنامه آن یکی از موضوعاتی بود که مورد توجه آنان قرار گرفت.
گزارش هاروارد تحت عنوان دستورالعمل یا راهنمای هماهنگ شده برای سیاست طراحی شهری زمانی تهیه شد که پایتخت در آن زمان جمعیتی کمتر از چهار میلیون نفر داشت و راه حلی جامع برای طراحی شهری را به تصویر کشید که برای مدتی پس از پیروزی انقلاب اسلامی به فراموشی سپرده شد. اما مشکلات همچنان باقی ماند و با تحولاتی که در دوران پس از انقلاب و جنگ تحمیلی در همه ابعاد جلوه نمود، سرعت بیشتری به تحولات پایتخت داد. مهاجرت های بی رویه ، رشد طبیعی اما پرشتاب جمعیت، ادامه روزمرگی در ادارات و مدیریت شهر و دخالت سازمان ها و ارگان های مختلف در سیاست گذاری ها و تصمیم گیری ها برای شهر از جمله مشکلات شهر تهران بود که متاسفانه هنوز هم ادامه دارد.
در این گزارش به مفهوم سنتی طراحی شهری که به موضوعاتی در قالب “زیباشناسی” اطلاق می شود پرداخته و با تاکید بر به کارگیری روش های اجرایی موثر به منظور هدایت توسعه کالبدی شهر به نفع مردم با حداقل هزینه می پردازد. در این گزارش به سه هدف زیر در مقیاس شهری که می تواند شکل ساخته شده شهر را هدایت کند، اشاره دارد.
- بهبود دسترسی مردم شهر به فرصت ها؛
- شفاف سازی ساختار و عملکرد شهر در سطح حسی شهروندان از محیط اطرافشان؛
- حفاظت و تقویت دارایی های مهم کالبدی که اگر به صورت یکپارچه در نظر گرفته شوند می توانند تصویر و ویژگی منحصر به فرد بصری، تاریخی و فرهنگی شهر را فراهم کنند.
تحقق اهداف فوق همچنین به شهروندان کمک می کند تا بتوانند درک شان را از محیط اطرافشان در چارچوب یک تصویر ذهنی پیوسته و منطقی قرار داده و ساماندهی کنند. بدون شک هر مقدار این تصویر دارای نظم، منطبق و قابلیت درک بیشتر باشد، امکان اینکه فرد بتواند در محیط شهری از عملکرد بهتری برخوردار شود، بیشتر است.
هدف از طرح این موضوع به کارگیری طراحی شهری در آن زمان توجه به مسایلی مرتبط با شکل ساختمان ها در فضا، تصویر قابل مشاهده شهر، محدوده های اصلی رفت و آمد، میدان ها، پارک ها و به طور کلی هر آنچه که مربوط به زیبا سازی محیط شهری بود را در بر می گرفت. اما برداشت های اخیر در طراحی شهری با تعریف فوق موافق نبود و معتقد است که به کارگیری روش های تحلیلی پیشرفته تر، امکان اندازه گیری و ارزیابی رشد طبیعی شهر که بر اثر مداخله های گوناگون توسط دولت و نهادها و سازمانهای در شهر بوجود می آید را می تواند مورد ارزیابی مناسب قرار دهد.
اگرچه راه حل گروه هاروارد در گزارش یاد شده متکی بر دانش و مدل های آن روز بود، اما در بسیاری از ابعاد با آنچه امروز در کتب و مقالات مرتبط با طراحی شهری مطرح می شود، حتی متونی که مفاهیم جدیدی همچون نوشهرگرایی، شهر پیاده مدار و شهر پایدار می پردازند، متفاوت نیست. علاوه بر آن گروه مذکور تنها به بازگو کردن سیاست های هدایت شکل سه بعدی و رشد کالبدی شهر نپرداخته، بلکه ساختار و تشکیلات اداری لازم برای تدوین و اجرای آن سیاست را به شهرداری تهران پیشنهاد داد که متاسفانه تا کنون محقق نشده است.
به طوراجمال، مطالب کتاب در دو بخش تدوین شده است :
- در بخش نخست منظور از طراحی شهری بیان شده است. همچنین به مسائل و مشکلاتی اشاره میشود که دفتر برنامهریزی و طراحی شهری با آن مواجه است .از جمله اهداف کلی، مسئولیتها و حدود وظایف سازمان برنامهریزی تهران مبحث دیگر کتاب است که تخمینی برای هزینه سالانه آن سازمان درج شده است .
- در بخش دوم نقش دفتر برنامهریزی و طراحی شهر تبیین و همچنین با استفاده از طرحها و نقشههای متعدد اصول طراحی و اجرای پروژههای معماری نشان داده میشود .
گروه هاروارد در آن زمان به شهرداری تهران پیشنهاد تشکیل سازمانی تحت عنوان “سازمان برنامه ریزی تهران” در سه سطح برنامه ریزی و طراحی با بودجه سالانه 1.5 میلیون دلار داد. در تشکیلات پیشنهادی این سازمان سه دفتر به شرح زیر تدارک دیده شده بود: :
- دفتر برنامه ریزی منطقه ای،
- دفتر برنامه ریزی و
- دفتر طراحی شهری
«دفتر برنامه ریزی منطقه ای» با مسایل استراتژیک و و نحوه ارزیابی فنی و «دفتر برنامه ریزی» و «دفترطراحی شهری» با مسایل مربوط به شکل کالبدی شهر و موضوعات طراحی شهری سروکار خواهند داشت. دراین پیشنهاد همچنین تاسیس 80 منطقه برنامه ریزی در سطح تهران که بتواند مکانیزمی برای مشارکت محلی در برنامه ریزی و کنترل رشد محله را فراهم سازد، پیش بینی شده بود. البته گروه هاروارد بر جذب و استخدام نیروی انسانی متخصص با حقوق و مزایای مشابه بخش خصوصی را شرط موفقیت سازمان مذکور می دانست. نمودار سازمان برنامه ریزی تهران در زیر آمده است.
از اهم وظایف دفاتر این سازمان ” بهبود سازمان فضایی و سیستم جابجایی در منطقه کلان شهری ” است. موفقیت این سازمان، به اعتقاد گروه هاروارد، در گرو هماهنگی سیاست های طراحی شهری در سطح رشد منطقه و مقیاس شکل ساخته شده شهر وابسته بود. همچنین تاکید گروه مذکور بر استفاده از مدل کاربری زمین – حمل و نقل و ارتباط آن با موضوع طراحی شهری و خروجی مدل مذکوراست که شامل توزیع فعالیت ها، الگوی دسترسی، تراکم و قیمت زمین برای حوزه های تهران می باشد. استفاده از مدل کاربری زمین – حمل و نقل طرح ساختاری شهری را قادر می سازد تا تسهیلات را مکانیابی کند و امکان تخصیص فضایی را بر روی زمین فراهم و متصل سازد. لازم است به این نکته نیز اشاره شود که نیروی انسانی با تخصص ها شامل :
- مدلسازی زمین- حمل و نقل،
- برنامه ریز کاربری زمین (اقتصادی)،
- برنامه ریز کاربری زمین (فضایی)،
- برنامه ریز تسهیلات و تاسیسات شهری،
- برنامه ریز محیط زیست،
- روانشناس محیط زیست،
- متخصص مدلسازی،
- روانشناس رفتاری،
- متخصص بررسی پروژه ها و…
از الزامات این سازمان پیشنهاد شده بود. آنچه لازم است به جد مورد توجه مدیران کنونی مدیریت شهری قرار گیرد، این نکته است که برخی از تخصص های مورد اشاره گروه هارواد در دهه 50 شمسی، هنوز در مجموعه شهرداری وجود ندارد.
نتیجه گیری:
در مجموع، میتوان گفت که مطالعات گروه هاروارد، یک میراث فکری ارزشمند در حوزه شهرسازی ایران است که اهمیت آن با گذشت زمان بیشتر درک میشود و نشان میدهد که فرصتهای بزرگی برای ایجاد یک «شهر انسانی» در تهران وجود داشته است. بنابراین اهمیت گزارش گروه هاروارد را می توان در موارد زیر خلاصه کرد:
- ایران در آن مقطع زمانی (دهههای ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰) واقعاً در زمینه برنامهریزی و طراحی شهری در منطقه پیشرو بود. همکاری با متخصصان و موسسات بینالمللی معتبری چون هاروارد (و همزمان با آن، شرکتهای مشاور دیگر برای طرحهای جامع و منطقهای) نشاندهنده عزم جدی برای استفاده از آخرین دانش روز دنیا بود .
- پیشرو بودن مفاهیم: مفاهیم مطرح شده توسط گروه هاروارد، مانند «شهر انسانی» در قالب شهر پیاده مدار در اواسط دهه ۱۳۵۰ شمسی (حدود ۵۰ سال پیش) بسیار پیشرو بودند. در آن زمان، رویکردهای شهرسازی مدرن عمدتاً بر گسترش شبکه بزرگراهها و تسهیل حرکت خودروها متمرکز بود و توجه به مقیاس انسانی و فضاهای شهری پیادهمدار (Urban Design and Walkability) به اندازه امروز رایج نبود .
- توجه به رشته طراحی شهری به عنوان یک تخصص مجزا و دعوت از تیمهای بینالمللی برای حل مشکلات ساختاری شهر، گواهی بر سطح بالای برنامهریزی در ایران آن زمان است، در حالی که در بسیاری از کشورهای منطقه هنوز این مفاهیم به این شکل مطرح نشده بودند.
- پتانسیل دگرگونی: اجرای این دستورالعملها میتوانست چهره تهران را به طور چشمگیری متفاوت کند و از گسترش بیرویه و وابستگی شدید به خودرو که امروزه شاهد آن هستیم، جلوگیری نماید. این طرحها با هدف کنترل رشد سهبعدی و ایجاد راهکارهای ساختاری برای هدایت کالبدی شهر ارائه شده بودند.
- عدم تحقق پتانسیل: متأسفانه، به دلیل تغییر و تحولات سیاسی و اجتماعی اواخر دهه ۵۰، بسیاری از این مطالعات و پیشنهادات ارزشمند عملیاتی نشدند و تهران مسیری متفاوت را در پیش گرفت که منجر به چالشهای فعلی در حوزه ترافیک، آلودگی و کیفیت پایین فضاهای پیادهروی شده است .
